የትግራይ ርእሰ መስተዳደር ክቡር አቶ አባይ ወልዱ ትግራይን ከጎበኙ ከሃገራችን 35 ዩኒቨርስቲዎች ከተውጣጡ የዩኒቨርስቲ ማህበረሰብ ጋር ያደረጉት ውይይት።

መንፈስ መስመር መንፈስ ህዝባውነት እዩ ሰዓራይ ዝገብር!

ሼር/ላይክ

ተኸታተልቲ

4296193
Today
Yesterday
This Week
Last Week
This Month
Last Month
All days
2580
3246
16464
4258204
64923
89268
4296193

Your IP: 54.162.10.211
2017-09-22 07:53

እምበር ልምዓታዊ!

here we go
selam new
ማረት ካብ ዝተጣየሸትሉ 1970 ዓ/ም ኣትሒዛ ኣብ ሓራ መሬት ትግራይ ንዝነበረ ህዝቢ እናሓገዘት ህዝባዊ ሓላፍነታ ክትዋፃእ ዝጀመረት ህዝባዊት ትካል እያ። ብፍላይ ኣብ እዋን ድርቂ 1977 ዓ.ም ዝተፃወተቶ ግደ ካብ ሕልና ህዝቢ ትግራይ ዘይጠፍእ ቅዱስ ተግባር እዩ። ኣብቲ እዋን ዝጠመየ ህዝቢ       ንምዕንጋል ካብ ገበርቲ ሰናይ ትካላት ዓለም ብሱዳን ኣቢላ እኽሊ እናእተወት ዝገበረቶ ፃዕሪ ኣይርሳዕን። ንሱ ጥራሕ ዘይኮነስ ናብ ሱዳን ንዝስደድ ህዝቢ ስንቂ ኣብ ምቕራብን ድሕሪ ሓደ ዓመት ካብ ሱዳን ዝተመለሱ ልዕሊ 160 ሽሕ ተጋሩ እግሪ ኣብ ምትካል እውን ተረባሪባ። ድሕሪ ምድምሳስ ስርዓት ደርግ ድማ ናብ ልምዓታዊ ደገፍን ንጥፈታትን ብምስጋር ኣብ ትምህርቲ ፣ጥዕና ፣ መንገዲ፣ ልምዓት ሕርሻ ወዘተ ክትነጥፍ ጀሚራ።

ካብ 1999 ዓ.ም ኣትሒዛ ድማ ካብቶም ልዕል ክብሉ ዝተጠቐሱ ዓበይቲ ዘፈራት ልምዓት ብተወሳኺ ካሊእ መንግስቲ ዘተኣታተዎ ልምዓታዊ ሴፍትኔት ዝተበሃለ ሓዱሽ ዕማም ወሲኻ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ 1998 ዓ.ም ንድኻታት ዝጥምት መደብ ልምዓታዊ ሰፍትኔት ሓንፂፁ ክሰርሕ ከም ዝጀመረ ይፍለጥ። መንግስቲ ክልል ትግራይ እውን ነዚ ክፍፅም ምስ ጀመረ ማረት ሓጋዚት ንኽትከውን ተልእኾ ሒዛ። ቀንዲ ፍልፍል  እቲ ንተጠቀምቲ ዝወሃብ ሓገዝ ድማ “ዩኤስ አይድ” ዝተብሃለ ትካል ገባሪ ሰናይ ኣሜሪካ እዩ። እዚ መደብ ኣዝዩ ሰፊሕ እዩ። እዚ ማለት መምርሒ ልምዓት መስኖ ማረት ዝሰርሖም ኩሎም ግድባት፣ መብዛሕትኦም ቼክዳማትን ዳይቨርሽናትን በዚ ልምዓታዊ ሰፍትኔት እዮም ዝምርሑን ዝፍፀሙን። ኣብ መምርሒ ሓለዋ ጥዕና ዝስርሑ ንጥፈታት ስነ መዓዛን ምስ ፅሬት ዝተትሓሓዙ ስራሕትን ኣካል እዚ ልምዓታዊ ሰፍትኔት እዮም። ካብኡ ሓሊፉ ማረት ኣብ ትምህርቲ እትሰርሖም ስራሕቲ ኮኑ እትሰርሖም ምስዚ መደብ ተተሓሒዞም ዝፍፀሙ ዕማማት እዮም። ብሓፂሩ ዳርጋ 60 ምኢታዊ በጀት ማረት ናይዚ መደብ እዩ። ስለዝኾነ እቲ ሕዚ እንርእዮ ኣብ ኣፈፃፅምኡ ጥራሕ ዘድሃበ እዩ።

ማረት ፈለማ ውሱናት ወረዳታት ሒዛ እያ ንመደብ ልምዓታዊ ሰፍትኔት ክትዓምም ዝጀመረት። ፈለማ እንትትጅምር 369ሽሕን 1912 መራሕቲ ስድራ ዝሓቖፈት ኮይና ንሳቶም እውን ነበርቲ ወረዳታት ደጉዓ ተምቤን፣ ኣሕፈሮም፣ ቆላ ተምቤን፣ ክልተ ኣውላዕሎ፣ ወርዒ ለኸ፣ መረብለኸን ራያ ዓዘቦን እዮም ነይሮም። እቶም ኣብቲ ልምዓታዊ ሰፍትኔት ዝተሓቖፉ ተጠቀምቲ ድማ ክሰርሑ ዝኽእሉን ክሰርሑ ዘይኽእሉን ብዝብል ተፈልዮም ቀሪቦም። እቶም ክሰርሑ ዝኽእሉ ንተኸታታሊ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ከባቢኦም እናልምዑ መዓልታዊ ክፍሊት እኽሊ ወይ ገንዘብ ይወሃቦም። እቶም ክሰርሑ ዘይኽእሉ ግና ሙሉእ ዓመት ብነፃ በብወርሑ ይሕገዙ።

እቲ ቀዳማይ ዙር መደብ ልምዓታዊ ሰፍትኔት ክሳብ 2003 ዓ/ም ዝፀንሐ ኮይኑ ኣብ ምርግጋፅ ውሕስነት ምግቢ እውን ዓብዪ ሓገዝ ኣበርኪቱ እዩ። እቶም ፈለማ ዝሓቖፎም መራሕቲ ስድራ ኣብ ሕሱም ድኽነት ስለ ዝነበሩ ግና ኣብ መወዳእታ ቀዳማይ ዙር ብበዝሒ ኣይተመረቑ። ካብቶም ልዕል ኢሎም ዝተገለፁ መራሕቲ ስድራ እቶም 80, 780 እዮም ዓርሶም ክኢሎም ተመሪቖም።

ቀዳማይ ዙር ምስተዛዘመ ድማ ናብ ካልኣይ ዙር እዩ ተኣትዩ። ቅድሚ ካልኣይ ዙር ክትግበር ምጅማሩ ግና ነቲ ሕሉፍ አፈፃፅማ ብዕምቆት ክግምገም ምግባር የድሊ ስለ ዝነበረ ሓደ ዓብዪን መሰረታውን ፀገም ተነፂሩ። እቲ ብምኽንያት ዝተነፀረ ፀገም ዝወሃብ ዝነበረ ቀጥታ ሓገዝ ይኹን ምግቢ ንስራሕ ወቕታዊ ፀገም ዘጋጠሞምን ሕዱር ድኽነት ዘለዎምን ብማዕረ ብምርኣይ ዝፍፀም ዝነበረ ምዃኑ እዩ።  ስለዝኾነ ድማ እቶም ጊዚያዊ ፀገም (ድርቂ፣ ባልዕ ወይ ውሕጅ) ዘጋጠሞም ነቲ ጊዚያዊ ፀገም ዝፈትሕ መሰጋገሪ ነቶም ሕዱር ድኽነት ዘለዎም ድማ ብቐዋምነት ኣብቲ መርሃ ግብሪ  ተጠቀምቲ ምግባር ከም ዘድሊ መፍትሒ ተቐሚጡ። እዚ ካብ 2003 ዓ/ም ኣትሒዙ ኣብ ዝተተግበረ ካልኣይ ዙር ክፍፀም ከምዝጀመረ መተሓባበሪ ፕሮግራም  ሰፍትኔት ማረት ኣይተ ሳምሶን ኣብርሃ ይገልፁ። ኣብ ካልኣይ ዙር ልምዓታዊ ሰፍትኔት ማረት ኣሰራርሓ ጥራሕ ኣይኮነን ተመሓይሹ።  ተጠቀምቲ እውን እዮም ክውሰኹ ተገይሩ። እቶም ተጠቀምቲ ዳርጋ ፍርቂ ብምውሳኽ ናብ 620ሽሕን 391 ዝዓበዩ እንትኾኑ፣ ወረዳታት እውን ካብ ሹዱሽተ ናብ 10 ዝዓብያሉ ኩነታት ተፈጢሩ። ብመሰረት እዚእቶም ኣብተን 10 ወረዳታት ዝነብሩ ዝገደደ ድኽነት ዘለዎም ስድራቤታት ብስራሕን ብነፃ ሓገዝን ተጠቀምቲ ካልኣይ ዙር ኮይኖም። ኣብ ካልኣይ ዙር /መርሃ ግብሪ/ ዝተመረቑ እውን ብዙሓት ኣይነበሩን። 149,587 መራሕቲ ስድራ እዮም ክምረቑ ዝኸኣሉ። ናይዚ ምኽንያት እውን ኣብ ዓሚዩቕ ድኽነት ስለ ዝነበሩ ብዘተኣማምን ብርኪ ዓርሶም ንክኽእሉ ስለ ዝተደለየ እዩ።

ካልኣይ መርሃ ግብሪ ብኸምዚ ምስተፈፀመ ድማ ሳልሳይ መርሃ ግብሪ ቀፂሉ። እቲ ሳልሳይ መርሃግብሪ ብ2011 ዓ/ም/ፈ ዝተጀመረ ኮይኑ ሽዑ እውን ማረት ክልተ ሓደሽቲ ወረዳታት ብምውሳኽ ልምዓታዊ ሰፍትኔት  ኣብ 12 ወረዳታት ተጠናኺሩ ቀፂሉ። ተጠቀምቲ ድማ ናብ 705 ሽሕ 177 ወሲኾም። ኣብ ሳልሳይ ዙር እውን እቲ ቅድሚኡ ዝነበረ ኣፈፃፅማ ዝነበርዎ ጥንካረታትን ድኽመታትን ብምግምጋም  ብዝሓሸ መልክዑ ንምትግባር እዩ ፃዕሪ ተገይሩ። ብፍላይ እቶም ብነፃ ዝሕገዙ  ብፍትሓውነት ክምልመሉን እቶም እናልምዑ ዝሕገዙ ድማ ናብ ዓርሶም ዝኽእልሉ ብርኪ ኢኮኖሚ ንኽሰጋገሩ ዝኽእልሉ ተወሰኽቲ  ደገፋት ስልጠናን ልቓሕን ምሃብ ብዓብይኡ ተሰሪሕሉ። 

ብመንግስቲ ኣብ ዝፍፀም መደብ ልምዓታዊ ሰፍትኔት ኣብ ምሕደርኡ ዘጋጥሞዎ ፀገማት ነይሮም፤ ሕዚ እውን መሊኦም ኣይተቐረፉን። ንኣብነት ብነፃ ክዕደሉ ዝግብኦም ናብ ምግቢ ብስራሕ አእትዮም ፣ እናሰርሑ ክሕገዙ ዝግብኦም ድማ ብነፃ ክዕደሉ ዝገብሩ ኣካላት ኣመራርሓ ነይሮም። ኣብ ርእሲ እዚ እቶም ብስራሕ ኮነ ብነፃ በብወርሑ ሓገዝ ዝዕደሉ ተጠቀምቲ ብእዋኑ ዘይምሃብ ካሊእ ፀገም ነይሩ። እዚ ንስራሕቲ ሰፍትኔት ማረት እውን ፀልዩ እዩ። ምኽንያቱ ተጠቀምቲ መልሚሉ ንማረት ዝህብ መሓውር መንግስቲ እዩ። እቲ ብማረት ዝቐርብ ሓገዝ ንተጠቀምቲ ዝዕድል እውን ብተመሳሳሊ መሓውር መንግስቲ እዩ።

ተጠቀምቲ ብእዋኖም ዘይዕደሉ እንተኾይኖም ሰለስተ መሰረታዊ ፀገማት ከም ዝፈጥር ኣይተ ሳምሶም ይገልፁ።  እቲ ሓደ ፀገም ተጠቀምቲ ብጥሜት ይጥቅዑ፣ እቲ ካልኣይ  ካብ ዘጋጠሞም ጥሜት ንምንጋፍ ክብሉ ዝነበረኦም ጥሪት ሸይጦም ይውድእወን እሞ ናብ ዝገደደ ዓዘቕቲ ድኽነት ይኣትዉ። እቲ ሳልሳይ ፀገም ድማ “ተጠቀምቲ አብ እዋኖም ዘይወሃቡ ዘለዉ እኹል ሃፍቲ ስለ ዘለዎም እዩ” ብምባል ገበርቲ ሰናይ ዝህብዎ ዝነበሩ ደገፍ ደው የብልዎ ወይ ይቕንስዎ። እዚ ድማ እቲ ብልምዓታዊ ሰፍትኔት ክመፅእ ዝስርሐሉ ዘሎ ምርግጋፅ ውሕስነት ምግብን ናብ ዓርስኻ እትኽእለሉ ሃፍቲ ምስግጋርን ከይዕወት የዐንቅፍ። እዚ ፀገም ንምምሕያሽ፣ ማረት ማሕበራዊ ተሓታትነት ዝበሃል መስርሕ ኣተኣታትያ ናብ ራብዓይ ዙር ምስኣተኣታተወት ግና ምምሕያሻት ኣምፂኣ።

መስርሕ ተሓታትነት ማረት ብብርኪ ትካል ክትሰርሐሉ ዝፀንሐት ኣካይዳ እዩ። እዚ መገልገልቲ ንተገልገልቲ ብቕንዕናን ተኣማንነትን ከመይ ከም ዘገልግሉን ዝህልዎ ረብሓን ዝምልከት ኣተሓሳስባ ዘጨብጥ ስልጠናታት ብምሃብ ከምኡ ድማ ክትትልን ደገፍን ብምግባር ዝፍፀም እዩ። እዚ ኣሰራርሓ እዩ እምበኣር ኣብ መደብ ልምዓታዊ ሰፍትኔት ዝተፈጠሩ ፀገማት ንምፍታሕ እውን ኣብ ጥቕሚ ውዒሉ ዘሎ። ነዚ ዝከታተል መሓውር ዝተቐመጠሉ ኮይኑ ኣብ ጣብያታት ድማ ሕድሕዶም 100 ተጠቀምቲ ዝከታተሉን ዝድግፉን ሰብ ሞያ ተመዲቦም እዮም። ብመሰረት እዚ ድማ ኣብዚ እዋን ከይዲ ኣፈፃፅማ ልምዓታዊ ሴፍትኔት ማረት ኣብ ዝሓሸ ኩነታት ከም ዘሎ ኣይተ ሳምሶም ይገልፁ። ኣብተን ማረት እትሕግዘለን ወረዳታት ዘለዉ ተጠቀምቲ በብወርሑ ዝወስድዎ ሓገዝ ዝወሃብሉ ቦታ እውን ብማረት ተመቻችዩሎም እዩ። ከከም በዝሒ ህዝቡን ራሕቒ ቦትኡን ኣብ ሓደ ወረዳ ሕድሕዶም 10 ሽሕ ኩንታል ዝሕዙ ክሳብ ሰለስተ መኻዚን ዝተሰርሑ ኮይኖም ተጠቀምቲ ናብቶም መኻዚን እናኸዱ እዮም ዝወስዱ። ምኽንያቱ ተጠቀምቲ ክፍሊቶም ንምውሳድ ልዕሊ ክልተ ስዓት ክኸዱ ከም ዘይብሎም ኣንፈት ተቐሚጡ እዩ።

ራብዓይ ዙር መደብ ልምዓታዊ ሴፍትኔት ማረት ብ2008 ዓ.ም ዝተጀመረ ኮይኑ በዝሒ ዝሸፈነን ወረዳታት 12 እየን። ኣብ ተጠቀምቲ ግና ኣብ ሳልሳይ ዙር 356,783 ስለ ዝተመረቑ ናብ 705 ሽሕን 177 ናብ 498 ሽሕን 707 ወሪዶም እዮም። እዚ ዝኾነሉ ምኽንያት ካብቶም ዝተመረቑ እቶም ዝበዝሑ እቲ ልምዓታዊ ሰፍትኔት ካብ ዝጅምር ከባቢ ኣትሒዞም እናተጠቐሙ ዝፀንሑ ስለ ዝነበሩ ደሓን ዓቕሚ ብምጥራዮም እዮም። እዚ ማለት ግና ካብ ሕሉፍ ለውጢ ዘምፅኡ ግና ኣዐርዮም ዘይደልደሉ ኣይነበርዎምን ማለት ኣይኮነን።

እቲ ሕዚ ኣብ ከይዲ ዘሎ ራብዓይ ዙር  እውን ክሳብ 2021 ዓ.ም.ፈ  ዝፀንሕ ኮይኑ እቶም ዝተረፉ ተጠቀምቲ ኣብ ዝኸኣልዎ መፍረያይነት ክነጥፉ እናገበረ ዓርሶም ንክኽእሉ ዓሊሙ ዝተጠናኸረ መረሃ ግብሪ እዩ። ውሕስነት ምግቦም ኣረጋጊፆም ክምረቑ ዝኽእሉ ግና በተን ሰሪሖም ዝወሃብኦም ሓገዛት ጥራሕ  ኣይኮኑን። “ዓርሶም ዝኽእሉ ስድራቤታት ንምፍጣር ፃዕሪ ነዊሕ እዋን ይሓትት። ዓርሶም ንክኽእሉ ድማ ተወሳኺ ደገፍ የድልዮም” ይብል፣ ብ1998 ዓ.ም ብሚኒስትር ልምዓት ሕርሻን ገጠርን ኢትዮጵያ ዝተሓተመ መፅሓፍ ልምዓታዊ ሰፍትኔት።

ማረት ነዚ ብዝግባእ እያ እተተግብሮ። ነቶም ኣብ ልምዓታዊ ሰፍትኔት ዝተሓቖፉ ስድራቤታት ጎድናዊ ሓገዛት ትገብረሎም። ንኣብነት ኣብ ኣሕምልቲ ገደና፣ ልምዓት እንስሳ፣ ልምዓት ንህቢ፣ ልምዓት መስኖ ፣ ልምዓት ፀባ ወዘተ ዝዋፈርሉ ልቓሕን ስልጠናን ብምሃብ ተወሳኺ እቶት ክረኽቡ እትገብር ኮይና ኣብ ትምህርትን ስነ መዓዛን እውን ብሰፊሑ ሓገዝ ትገብረሎም እያ። ስለ ዝኾነ መደብ ልምዓታዊ ሰፍትኔት ማረት ንበይኑ ተነፂሉ ዝስራሕ ዘይኮነስ ምስ መምርሕታት ሓለዋ ጥዕና፣ ልምዓት ሕርሻን ገጠርን፣ መስኖ ወዘተ ተዋዲዱ ዝፍፀም እዩ።

ክነጠቓልል፡- ማረት ኣብ ኩሎም ዘፈራት ልምዓት ንመንግስቲ ደጊፋ ዓበይቲ ዕማማት ልምዓት ከም እትፍፅም ኩላትና ንፈልጦ ሓቂ እዩ። ካብ መንግስቲ ወፃኢ ክፍፀም እዩ ኢልካ ንምሕሳቡ ዘፀግም ልምዓታዊ ሰፍትኔት እውን ከምቲ ዝረኣናዮ እናዓመመት ትርከብ። ብወገን መሓውር መንግስቲ ኣብ ኣፈፃፅማ ዝረኣዩ ፀገማት ግና ቅልጡፍ ፍታሕ ይጠልቡ። ብርግፅ ኣብ ቀረባ እዋን ብወገን መንግስቲ ብዕምቆት ተገምጊሙ፣ ካብቶም ስእነት ሰናይ ምምሕዳር ዝተርኣየሎም ዘፈራት ሓደ ከምዝኾነ እውን ተነፂሩ መፍትሕታት ተቐሚጠሙሉ እዮም። ኣብ ኣፈፃፅምኡ እውን ለውጥታት ኣለዉ። ንኣብነት እቶም ብነፃ ዝሕገዙ ተጠቀምቲ ልምዓታዊ ሰፍትኔት ቢሮ ጉዳይ ሰራሕተኛን ማሕበራውን ብሓላፍነት ዝተረከቦም መራሕቲ ስድራ  ከባቢኦም እናልምዑ ዝረኽብዎ ሓገዝ ልምዓታዊ ሰፍትኔት ድማ ብቢሮ ልምዓት ሕርሻን ገጠርን ይምራሕ። እዚ ኮይኑ፣ ሕዚ እውን ምስ ብእዋኑ ምዕዳል ተተሓዙ መሊኡ ስለዘይተቐረፈ ፀገም ስለ ዘሎ ዝበለፀ ፃዕሪ ዝሓትት እዩ። 


alena ember where do we

''እዚ ብኽያትኪ ልዕሊ ሞት እቲ ጥየል እዩ'' ናይ ክልል ኢትዮጵያ-ሶማሌ ርዕስ ምምሕዳር

መፅሄት ክልሰ ሓሳብ ህወሓት

ኣውርድ መፅሄት ክልሰ ሓሳብ ህወሓት 3

ወይን ብፒዲኤፍ

ኣውርድ ጋዜጣ 959
ፍሉይ ሕታም መፂሄት
አውርድ መፅሄት ግንቦት 2009